TEMİZ ÜRETİM NEDİR ?

Hızlı sanayileşme, nüfus artışı, kentleşme ve çevresel bozulma, pekçok endüstriyel girdide dışa bağımlılık, vd. pekçok nedenle, tüketim ve üretimin azaltılması anlamına gelmeyen, yüksek verime sahip üretim teknoloji ve yöntemlerin kullanımıyla, aynı miktarda üretim için daha az doğal kaynak ve enerji kullanımı ve daha az atık üretimi prensibine dayanan Sürdürülebilir Tüketim ve Temiz Üretim (STÜ) kavramı, ülkemiz için çok büyük bir önem arz etmesine karşın, STÜ çatışı altında yer alan çalışmalar ülkemizde çok sınırlı düzeyde bilinmekte ve uygulanmaktadır.

ÜLKEMİZDE TEMİZ ÜRETİM UYGULAMALARI:

Ülkemizde Temiz Üretim (TÜ), ulusal bilim ve teknoloji politikalarını belirleyen en üst kuruluş olan, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu'nun (BTYK) sekretarya görevini de yapmakta olan TÜBİTAK’ın öncelikli çalışma alanları içerisinde yer almaktadır. 20 Aralık 1999 tarihinde BYTK’nın 5. Toplantısı’nda Sanayi Alt Grubu’nca hazırlanan Rapor’da temiz üretimin ülke çapında yaygınlaşmasını sağlamak üzere bir yapılanma modeli önerilmektedir. Konunun gerektirdiği kurumsal altyapı, finans sistemi ve hukuki altyapının oluşturulmasını içeren bu yapılanma modelinin kilit taşı “Temiz Üretim Merkezi”dir. Bu Merkez’in, temiz üretim alanında;

• izlenecek politika ve stratejileri belirlemesi,

• test, ölçüm ve belgelendirme hizmetleri vermesi,

• teknik ve yönetimsel danışmanlık yapması,

• enformasyon hizmetleri vermesi,

• eğitim ve tanıtım çalışmaları yapması,

• teknoloji geliştirmesi ve teknoloji transferinde yol gösterici çalışmalar yapması öngörülmüştür.

Ayrıca, TÜBİTAK’ın Vizyon 2023 Projesi kapsamında hazırlanan Enerji ve Çevre Teknolojileri Stratejisi Raporunda;

• Temiz Üretim Teknolojileri,

• Atık miktarının azaltılması

• Atıkların mümkün olduğunca geri kazanımı

• Atıkların en uygun ve ekonomik yollarla çevreye zarar vermeyecek şekilde bertaraf edilmesi konularına vurgu yapılmaktadır.

Bununla birlikte, Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı (TTGV), bir yandan ülkemizdeki teknolojik inovasyon faaliyetlerine destek sağlarken diğer taraftan da ekolojik sistemin korunması yönünde destekler sağlamakta ve faaliyetlerde bulunmaktadır. TTGV, Dünya Bankası ve UNIDO aracılığı ile Montreal Protokolu Çok Taraflı Fonu kaynaklı Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Giderilmesi Projesi kapsamında çeşitli dönüşüm projelerinin desteklenmesi çalışmalarını yürütmüş olup, halen kaynak yaratarak sanayide çevre teknolojileri, enerji verimliliği ve yenilenebilir enerji projelerine destek sağlamaktadır. Bu konuda çalışma yapan üniversitelerimizden ODTÜ Çevre Mühendisliği Bölümü’nde 2000 yılından bu yana Temiz Üretim/Kirlilik Önleme başlığı altında, Temiz Üretimin kavramını, araçlarını, çeşitli örnek çalışmaları, uygulamaları, kapsayan, bir ders verilmektedir. Ayrıca 7 üniversitemizde (Anadolu Üniversitesi, Boğaziçi Üniversitesi, Çankaya Üniversitesi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Erciyes Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi ve Orta Doğu Teknik Üniveritesi’nde Temiz Üretim, Kirlilik Önleme ve Entegre Kirlilik Önleme ve Kontrol konularında dersler verilmektedir. YÖK kayıtlarına göre Temiz Üretim ve Kirlilik Önleme konularında 13 yüksek lisans tezi çeşitli üniversiteler (Boğaziçi Üniversitesi, Orta Doğu Teknik Üniveritesi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü, İstanbul Teknik Üniversitesi, Kocaeli Üniversitesi, Mersin Üniversitesi ve Uludağ Üniversitesi) bünyesinde tamamlanmıştır. Boğaziçi Üniversitesi, Çevre Bilimleri Enstitüsü Temiz Üretim Birimi tarafından yürütülen ve Sürdürülebilir Gelişme İçin Çevre Platformu (ÇEVKO, TURMEPA, İSO, KALDER, TEMA, TKSD, TÜSİAD) tarafından da desteklenen Eko-verimliliğin Üretim Endüstrisine Entegrasyonu Projesi ve Bakanlığımızın desteği ile Boğaziçi Üniversitesi bünyesinde, 2007 yılında bir “Sürdürülebilir Kalkınma ve Temiz Üretim Merkezi” kurulmuştur.

İsviçre İşbirliği ve Kalkınma Ajansı’nın desteği ile TMMOB Çevre Mühendisleri Odası tarafından 1999-2004 yılları arasında “Yerel Yönetimler için Bütünsel Önleyici Çevre Yönetimi” başlıklı bir proje yürütülmüştür. Bu proje kapsamında Yerel Yönetim Hizmetleri İle İlgili Kirlilik Önleme Olanakları özellikle vurgulanmıştır. Altı ilde (İçel, Denizli, Van, Eskişehir, Diyarbakır ve Samsun) 1171 katılımcının TÜ kavramının yerel düzeyde uygulanmasına yönelik eğitildiği bu proje katılım ve içerik bazında ülkemizde bir ilki oluşturmuştur. İsviçre İşbirliği ve Kalkınma Ajansı ile TTGV’nin desteği ile Sürdürülebilir İş Örgütü (Sustainable Business Associates-SBA, İsviçre) ve TMMOB Çevre Mühendisleri Odası tarafından DELTA (Developing Environmental Leadership Toward Action – Eyleme Yönelik Çevresel Liderlik Geliştirme) Programı kapsamında temiz üretim/kirlilik önleme yaklaşımının KOBİler düzeyinde uygulanmasına yönelik 2000-2004 yılları arasında bir proje yürütülmüştür.

Bu proje kapsamında Gebze, Ankara, Eskişehir ve Bursa’da KOBİ temsilcilerine ulusal ve uluslararası uzmanlar tarafından eğitimler verilmiş ve örnek uygulamalar gerçekleştirilmiştir. "Temiz Üretim", "kirlilik önleme", "bütünsel-önleyici çevre yönetimi" ve "eko-yönetim" kavramlarının ülkemizde ilgili kamuoyunun gündemine gelmesi ve bu kavramların farklı platformlarda tartışılması hedefiyle TMMOB Çevre Mühendisleri Odası (ÇMO) 2003den bu yana Temiz Üretim Güncesi başlıklı bir dergi yayınlamaktadır. Bu yayında ÇMO’nun bu alanlarda yürüttüğü çalışmalar, konuyla ilgili ülkemizdeki ve dünyadaki gelişme ve etkinlikler, yurtiçi ve yurtdışında bu alanda faaliyet gösteren kuruluşların tanıtımı ve uzmanlarla yapılan söyleşilerden yer almaktadır. SEKA Balikesir Kağıt Hamuru ve Kağıt Fabrikasinda Temiz Üretim Olanaklarinin Değerlendirilmesi başlıklı çalışmada, bu fabrika için temiz üretim fırsatları araştırılmıştır. Bu kapsamda bir metodoloji geliştirilmiş, hammadde, enerji ve su girdileri belirlenerek, tesisin çevresel performansı, sonraki çalışmalara temel oluşturması için, diğer ülkelerde benzer sistemlerle çalışan kağıt hamuru ve kağıt fabrikaları için önerilen ve uygulanan Çevresel Performans Göstergeleri ile karşılaştırılmıştır. Gerçekleştirilen kütle dengesi analizi sonrası, ilgili literatür de kullanılarak, uygulanabilir atık azaltım seçenekleri belirlenmiştir. Son olarak, fabrikanın üretim verimliliğini arttırmak için belirlenen atık azaltım seçenekleri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bir Süt Üretimi Fabrikası için Temiz Üretim Fırsatlarının Araştırılması başlıklı çalışmada Türkiye’nin önde gelen bir süt işleme tesisindeki pastörize süt üretimi prosesinde temiz üretim fırsatları araştırılmıştır. Süt üretim prosesi kaynaklı çevresel yükler belirlenmiş ve kütle-denge analizine dayanan bir atık azaltım denetlemesi yöntemi aracılığıyla atık azaltım olanakları belirlenmiştir. Daha sonra seçilen olanaklar çevresel fayda ve ekonomik uygulanabilirlik yönünden değerlendirilmiş ve tesise sunulmuştur. Çalışmanın sonuçları; kullanılan servis suyunun%50'sinin, atıksuyun %9,3'ünün, kullanılan kimyasal maddelerin %65,36'sının ve deşarj edilen 181,91 kg/gün KOİ, 20,7 kg/gün AKM'nin kullanımın veya atılmasının engellenebileceğini ve servis suyunun %19,6'sının yeniden kullanılabileceğini göstermiştir.

Yaşam Döngüsü Analizi Yönteminin Evsel Katı Atık Yönetiminde Uygulanması: Ankara Örnek Çalışması başlıklı çalışmada, Ankara’nın katı atık yönetim sistemi için farklı katı atık yönetim sistemi senaryoları geliştirilmiş ve IWM-1 Modeli yardımı ile Yaşam Döngüsü Analizi yöntemi kullanılarak karşılaştırılmıştır. Beş senaryo kapsamında göz önüne alınan katı atık yönetim metodları; atıkların toplanması ve taşınması, kaynakta ayırma, ayıklama tesisi/transfer istasyonları, yakma, anaerobik arıtma ve düzenli depolamadır. Çalışmanın amacı, hem çevresel açıdan hem de ekonomik açıdan Ankara için en uygun katı atık yönetim sistemi seçeneğinin belirlenmesidir. Tekstil Sektöründe Avrupa Birliği IPPC Direktifi İle Uyum Çalışmaları: BAT Uygulamaları başlıklı TÜBİTAK projesi kapsamında Türkiye’nin önde gelen bir tekstil fabrikasında kirlilik önleme çalışmaları yürütülmüştür. Bu çalışma kapsamında Tekstil Sektörü BAT Referans Dokümanı baz alınarak “Mevcut En İyi Teknikler” arasından işletme ile paralellik gösterenler seçilmiştir. Tesiste varolan prosesler ile ilgili olduğu için seçilen kirlilik önleme ve azaltma olanakları prosesler özelinde incelenmiş ve proses değerlendirmeleri sonucunda 22 adet uygulanabilir Kirlilik Önleme ve Azaltma Seçeneği belirlenmiştir. İşletme yetkilileri ile yapılan görüşmeler sonucu ekonomik ve pratik olarak uygun bulunan seçenekler belirlenmiş ve uygulanmıştır. Entegre Kirlilik Önleme ve Kontrolü (IPPC) Direktifinin Kabul Edilmesi ve Uygulanmasına Yönelik Yetki (Kapasite) Geliştirme Projesi AB IPPC Direktiflerinin kabul edilmesi ve uygulanmasında Türkiye yönetiminin kurumsal gelişimini sağlamak amacıyla Ocak 2003- Aralık 2004 (Mart 2005e kadar uzatılmıştır) yılları arasında gerçekleştirilmiştir. Bu projede, spesifik olarak bahsi geçen Direktifin yürütülebilmesi için yasal bir çerçeve ve kurumsal bir altyapının geliştirilmesi hedeflenmiştir. İzmir’deki bir petrokimya endütrisinde pilot bir proje ile uygulanmıştır. Hollandalı ‘Grontmij Water & Reststoffen BV’ ve Bakanlığımız tarafından uygulanmıştır.

Türkiye için Çevre Alanında Yetki (Kapasite) Geliştirme Projesi, Bakanlığımız yürütücülüğünde Nisan 2003’de başlayan ve iki yıl süren bir AB ortak-fon projesidir. Bu projede Türkiye’de çevre alanındaki faaliyetlerle ilgili yasal, kurumsal, teknik ve yatırım konularında yetkilerin eğitilmesi, dolayısıyla, çevresel kazançların etkin uygulamasının hızlandırılması amaç edinilmiştir. Tekstil Sektöründe Çevre Standartları Projesi KOSGEB, İzmir Sanayi Odası, Ege İthalat ve İhracatçıları Birliğini tarafından yürütülen, Türk tekstil endüstrisinde kullanılan malzemelerin AB çevre standartlarına uygun hale getirilmesini hedefleyen AB destekli bir projedir. TTKTTE (Tekstil Terbiye ve Konfeksiyon Temiz Teknolojiler Enstitüsü), TTGV(Türkiye Teknoloji Gelistirme Vakfi), TÜBITAK-MAM(TÜBİTAK-Marmara Arastirma Merkezi)-DTI (Danish Technolgy Institute) tarafından Tekstil Ürünlerinin Uluslararasi Üretiminde Ekolojik Dengeyi Bozmayacak Temiz Üretim Teknolojilerinin Geliştirilmesi başlıklı bir Proje yürütülmüştür. Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) Kamu Kurumları Araştırma ve Geliştirme (KAMAG) Projelerini Destekleme Programı (1007) kapsamında, Bakanlığımız Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü’nün müşterisi olduğu ve Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Çevre Mühendisliği Bölümü koordinatörlüğünde hazırlanan, 108G064 No.’lu “Türkiye’de Temiz Üretim Uygulamaları için Kapasite Oluşturulması” Proje önerisinin hayata geçirilmesi için ulusal ve uluslararası düzeyde mali kaynak aranmaktadır. Son olarak, 2008 Yılı 60. Hükümet Programında; “Çevre ve Orman Bakanlığı’nın sorumluluğunda, temiz üretim stratejilerinin uygulanması için gereken altyapının ve kapasitenin geliştirilmesine yönelik çalışmaların başlatılacağı ifade edilmektedir.